ล่วงเลยตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ราว ๒ เดือน องค์พระบรมศาสดาเสด็จถึงป่าอิสิปตนะมฤคทายวัน แขวงเมืองพาราณสี เป็นที่อยู่ของปัญจวัคคีย์ เหล่าปัจจวัคคีย์เห็นพระพุทธองค์เสด็จมาแต่ไกล ก็นัดหมายกันว่าพระสมณะโคดมเป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมาก กำลังเสด็จมา พวกเราไม่พึงอภิวาท ไม่พึงลุกขึ้นต้อนรับ ไม่พึงรับบาตรจีวรของพระองค์ แต่พึงวางอาสนะไว้ ถ้าพระองค์ปราถนาก็จักนั่งประทับนั่ง

    แต่ครั้นเมื่อพระพุทธองค์เสด็จมาถึง เหล่าปัญจวัคคีย์ก็ลืมที่นัดหมายกันหมดสิ้น พากันลุกขึ้นต้อนรับ รูปหนึ่งรับบาตรจีวรของพระบรมศาสดา รูปหนึ่งนำกระเบื้องเช็ดพระบาทเข้าไปถวาย พระบรมศาสดาประทับนั่งบนอาสนะที่เหล่าปัญจวัคคีย์จัดถวาย ทรงล้างพระบาท

    ฝ่ายปัญจวัคคีย์เรียกพระผู้มีพระภาคว่า "อาวุโสโคตมะ" อันเป็นกริยาที่สมัยนั้นถือว่าไม่เคารพโดยการไม่สมควร องค์พระบรมศาสดาตรัสห้ามเหล่าปัญจวัคคีย์ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าเรียกตถาคตโดยระบุชื่อ และอย่าใช้คำว่า อาวุโส"

    "ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเป็นอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ พวกเธอจงเงี่ยโสตสดับ เราได้บรรลุอมตธรรมแล้ว เราจะสั่งสอน จะแสดงธรรม พวกเธอปฎิบัติอยู่ตามที่เราสั่งสอนแล้ว ไม่ช้าสักเท่าไร จักทำให้แจ้งซึ่งคุณอันยอดเยี่ยม อันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเอง ที่เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน"

    ฝ่ายปัญจวัคคีย์คัดค้านว่า "อาวุโสโคตมะ แม้ด้วยจริยานั้น แม้ด้วยปฏิปทานั้น แม้ด้วยทุกกรกิริยานั้น พระองค์ก็ยังมิได้ตรัสรู้ มาบัดนี้ พระองค์ทรงเป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมาก ไฉนจะตรัสรู้อย่างสามารถได้เล่า"ฃ

    เมื่อเหล่าปัญจวัคคีย์คัดค้านอย่างนี้ พระพุทธองค์ได้ตรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอยังจำได้หรือว่า ถ้อยคำเช่นนี้เราได้เคยพูดมาก่อน"

    ปัญจวัคคีย์กราบทูลว่า "คำนี้ไม่เคยได้ฟังเลย พระพุทธเจ้าข้า…"

    พระบรมศาสดาตรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเป็นอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ พวกเธอจงเงี่ยโสดสดับ เราได้บรรลุอมตธรรมแล้ว เราจะสั่งสอน จักแสดงธรรม..."

..................................

    ลำดับนั้น พระพุทธองค์แสดงปฐมเทศนา มีชื่อว่าธัมมจักกัปปวัตตนสูตร อันหมายถึง การเคลื่อนจักรคือธรรมให้หมุนไป เป็นการประกาศพระพุทธศาสนาขึ้นเป็นครั้งแรกในโลก ให้กับเหล่าปัญจวัคคีย์ ความว่า

    "ที่สุดสองอย่างที่ผู้ปราถนาความพ้นทุกข์ไม่ควรเสพหรือเข้าไปเกี่ยวข้อง ได้แก่ การทำตนให้พัวพันเกี่ยวข้องด้วยกาม หรือหลงระเริงอยู่ในกาม และการทำตนให้เคร่งเครียด บังคับ ให้ลำบาก ให้ทรมาน

    "ทางเดินที่ไม่เกี่ยวข้องกับที่สุดทั้งสองทางนั้นมีอยู่ มีชื่อว่าทางสายกลาง-มัชฌิมาปฎิปทา พระบรมศาสดาทรงตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตา (เห็นธรรม) ให้เกิด ทำญาณให้เกิด เป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อการตรัสรู้ เพื่อถึงพระนิพพาน

    ในครานั้น พระพุทธองค์แสดง อริยมรรค (ทางอันประเสริญ) อันมีองค์ประกอบ ๘ ประการ ดุจดั่งเส้นเชือกที่ฟั่นด้วยด้าย ๘ เส้น รวมกันเป็นเชือกเส้นเดียวกัน ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ คือ ความเห็นถูกต้อง, สัมมาสังกัปปะ คือ ความดำริที่ถูกต้อง, สัมมาวาจา คือ การพูดจาที่ถูกต้อง, สัมมากัมมันตะ คือ การกระทำที่ถูกต้อง, สัมมาอาชีโว คือ การเลี้ยงชีวิตอย่างถูกต้อง, สัมมาวายาโม คือ ความพยามที่ถูกต้อง, สัมมาสติ คือ การระลึกรู้อย่างถูกต้อง, สัมมาสมาธิ คือ จิตเป็นสมาธิที่ถูกต้อง

    ทรงย้ำว่า นี่คือทางสายกลาง ที่เป็นไปเพื่อการตรัสรู้ เป็นไปเพื่อถึงพระนิพพาน

    ยิ่งกว่านั้น พระพุทธองค์ตรัสถึง อริยสัจจ์ อันเป็นหัวใจสำคัญของพระพุทธศาสนา ทรงสอนให้รู้จักทุกข์เป็นข้อแรก ว่าคือ ความเกิด ความแก่ ความเจ็บไข้ ความตาย การพบกับสิ่งที่ไม่ชอบใจ การพลัดพรากจากสิ่งอันเป็นที่รัก การไม่ได้ตามความปราถนาล้วนเป็นทุกข์ สรุปโดยย่อ อุปทานขันธ์ คือ ขันธ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความยึดมั่นถือมั่นเป็นตัวทุกข์ ได้แก่กายกับใจของเรา

    ทรงชี้เหตุแห่งทุกข์ (สมุทัย-เหตุให้เกิดทุกข์) ว่าคือ ตัณหา อันหมายถึงความทะยานและอยากของจิต เมื่อใดที่จิตมีความทะยาน หรือมีความอยาก ทุกข์จะเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นตามมา ซึ่งแบ่งออกเป็น ความอยากได้-กามตัณหา, ความอยากให้ดำรงอยู่-ภวตัณหา, และความอยากให้สิ้นสูญไป-วิภวตัณหา

    ทรงแสดงให้เห็นอีกว่า ความดับไม่เหลือแห่งทุกข์ (ทุกขนิโรธอริยสัจจ์) นั้นมีอยู่ ได้แก่ ตัณหาทั้งหลายนั้นดับไป ซึ่งดับได้ด้วยทางสายกลาง หรือ อริยมรรค นี้เอง ด้วยกิจในอริยสัจจ์ คือ ทุกข์ให้รู้รอบ, สมุทัยให้ละ, นิโรธทำให้แจ้ง และมรรคทำให้เจริญ และทรงประกาศว่า พระพุทธองค์ทรงทำกิจในอริยสัจจ์ได้ครบถ้วนสมบูรณ์ ไม่เหลือส่วนใดที่พระพุทองค์ได้เว้นไว้ และได้สำเร็จเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

    ในครานั้น พระโกณฑัญญะเกิดอริยมรรคขึ้น ได้ดวงตาเห็นธรรม (คือพระนิพพาน) เกิดปัญญาหมดจดขึ้นว่า  "สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลมีความดับไปเป็นธรรมดา" มองไม่เห็นว่ามีสิ่งใดที่เกิดขึ้นแล้วจะไม่มีวันดับลง ทุกสิ่งทุกอย่างที่เกิดขึ้น ล้วนแต่ต้องดับไปทั้งสิ้น ปราศจากตัวตนคงทนถาวร ล้วนแต่เกิดขึ้นแล้วดับลงไป เกิดขึ้นแล้วดับลงไป ได้เป็นพระโสดาบันองค์แรกของโลก

    ยามนั้น เหล่าเทพเทวาต่างเกิดความปีติหวั่นไหว ต่างประกาศข่าวต่อๆ กันไปว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ประกาศพระสัทธรรม ประกาศพระศาสนา มีผู้มีปัญญาเห็นตาม สำเร็จเป็นพระอริยะองค์แรกในโลก เป็นวันที่มีพระรัตนตรัยครบถ้วน ทั้งพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เป็นวันที่ดวงจันทร์เคลื่อนอยู่ในฤกษ์อาสาฬหะ จึงให้ชื่อวันนั้นว่า "อาสาฬหปูรณมีบูชา" หรือ "วันอาสาฬหบูชา" เพื่อเป็นเครื่องระลึกถึงวันประกาศพระศาสนาของพระบรมศาสดา